📉 Aşırı İfa Güçlüğü (Emprevizyon) – TBK Madde 138 Uyarınca Uyarlama ve Fesih Hakkı

Türk Borçlar Kanunu’nun 138. maddesi, taraflarca sözleşme yapıldığı sırada öngörülemeyen ve borçlu dışındaki sebeplerle performansın aşırı derecede güçleştiği durumlarda, borçlunun sözleşmenin uyarlanmasını veya mümkün değilse feshetmesini sağlar. İstisnai bir hakkı düzenleyerek, dürüstlük ilkesine uyum hedeflenmiştir.

⚖️ TBK 138 – Aşırı İfa Güçlüğü Düzenlemesi

Borçlu, edimi henüz yerine getirmediyse veya güçlük artmadan uyumlu bir biçimde ifa ettiyse; hâkime:

1. Sözleşmenin uyarlanmasını (edim miktarının, vadenin, bedelin yeniden düzenlenmesi),

2. Uyarlama mümkün değilse fesih/ayrılma talebini (sürekli edimli sözleşmelerde fesih) — kullanabilir.

Madde aynı zamanda bu uygulamanın yabancı para borçları analizinde de geçerli olduğunu vurgular.

🧩 Uygulama Koşulları – 4 Ölçüt

Yargıtay ve HGK kararlarıyla netleştirilmiştir

1. Olağanüstü ve öngörülemeyen bir durum ortaya çıkmalı.

2. Bu durum borçludan kaynaklanmamış olmalı (risk alanı dışında).

3. İfa talebini dürüstlüğe aykırı hale getirmeli (“dürüstlük kuralları”)

4. Borçlu edimi henüz ifa etmemiş veya güçlük içinde yine de ifa etmiş olmalı.

🔍 Somut Yargıtay Kararlarından Örnekler

1. Döviz Kredi Davaları – Japon Yeni Kredi (Yargıtay HGK 2017/2308 Esas, 2021/994 Karar)

• Japon Yenindeki %103 artış, TDL faiz ve enflasyon oranlarının çok üzerinde gerçekleşmiş.

• HGK, aşırı ifa güçlüğü koşullarının sağlandığını belirlemiş

2. Yargıtay 13. HD 2013/11149 Esas, 2013/26086 Karar

• Davacı, kredi vade başlangıcında serbestçe dövizli kredi seçmiş.

• Dava 3,5 yıl sonra açılmış ve Yargıtay, “riski üstlenmiş kabul edilir” diyerek uyarlamayı reddetmiş

3. Yargıtay 3. HD 2022/6903 E. 2022/8128 K.

• Mahkeme, TBK 138 şartlarını detaylıca sıralamış ve uyarlama talebini tüm koşullar karşılandığı sürece desteklemiştir

4. Asgari Ücret Artışına Dayalı Hizmet Sözleşmeleri – İstanbul Asliye Ticaret

• Farklı emsal kadrolar olmakla birlikte, mahkeme bildirim yapıldığı ve somut zarar kanıt edildiğinde uyarlama yapılabileceğine karar vermiştir .

📊 Enflasyon – Aşkın Zarar Kadar Emprevizyona Etkisi

• Hukuk uygulamasında yüksek enflasyon dönemlerinde TBK 138’den faydalanmak mümkün hale gelmiştir

• Yargıtay 13. HD, “harp, ekonomik kriz, devalüasyon, aşırı enflasyon” gibi durumlarda edim dengesizliği oluşabileceğini belirtmiştir

• Sadece enflasyon değil, aynı zamanda döviz kuru artışı da etkili olabilir.

• Ancak her durumu mahkeme “somut olay + bilirkişi raporu” ile tek tek değerlendirilir, soyut makro veriler yeterli değildir.

✅ Sürecinizi yönetelim

1. Sözleşmeden önce yüksek enflasyondan doğan riskleri dikkate alın, mümkünse enflasyonla güncellenme veya alternatif ödeme planı düzenleyin.

2. Somut zarar tespit edin (kur farkları, piyasa değişimleri, vb.) ve belgeleyin.

3. Bilirkişi raporu alın: döviz enflasyon ve paritedeki değişime göre karşılaştırmalı tablo çıkarın.

4. İhtarname gönderin: Uyarlama talebinizi yazılı bildirimle başlatmak, mahkemede delil teşkil eder.